PROJECT INFORMATION
COURSE- COMPUTER APPLICATION FOR SANSKRIT LANGUAGE
TOPIC- MEDIEVAL AGE SANSKRIT DRAMAS
SEMESTER- WINTER SEMESTER-- 09
CENTER- S.C.S.S. JNU
SUBMITTED BY- KAPIL GAUTAM
TO- G.N. JHA SIR
-प्रस्तावना-
साधारणतः आलोचकानां धारणेयमस्ति यद् आदिकालेव (भवभूतिपर्यन्तं ६००ई०) संस्कृतनाट्यसाहित्यस्य
स्वर्णयुगमस्ति ,मध्यकाले तु (८००-१५००ई०) संस्कृतनाट्यसाहित्यस्य अभावं वर्तते । अतैव संस्कृतसाहित्यस्य
कृतिरियं अद्यावधियावत् उपेक्षितं मध्ययुगीननाटकनिधिम् सर्वजनग्राह्यनिर्मातुम् प्रस्तुयते ।
”अकरणान्मन्दकरणं श्रेयः” इति न्यायात् संस्कृतभाषायाः सुदीर्घपटलं मध्यकालीनसंस्कृतनाटयसाहित्यम्
भवताम् समक्षे अनावृत्तं कुर्वन् ऋणमुक्तमिव अनुभवामि ।
इति ।
List of Dramas Composer Time Ankas
१. कौमुदीमहोत्सवम् किशोरिका ८००ई० ५
२. आश्चर्यचूड़ामणि शक्तिभद्रः ८००ई० ७
३. उदात्तराघवम् मायुराजः ८००-८५०ई० ५
४. तापसवत्सराजम् मायुराजः ८००-८५०ई० ५
५. तपसिसंवरणम् कुलशेखरवर्मा ९००ई० ६
६. सुभद्राधनंजयम् कुलशेखरवर्मा ९००ई० ५
७. बालरामायणम् राजशेखरः ९१२-९८८ई० १०
८. बालभारतम् राजशेखरः ९१२-९८८ई० २
९. विद्धशालभंजिका राजशेखरः ९१२-९८८ई० ४
१०. विबुधानन्दम् शीलांकः ९००-१०००ई० ६
११. हनुमन्नाटकम् अज्ञात या हनुमान् १०००ई० १०
१२. कल्याणसौगन्धिकम् नीलकण्ठः ९००- १५००ई०
१३ प्रबोधचन्द्रोदयम् कृष्णमित्रः १०५०ई० ६
१४. कर्णसुन्दरी बिल्हणः १०७५ई० ४
१५. भगवदज्जुकीयम् महेन्द्रविक्रमवर्मा ११००ई० २
१६. ललितविग्रहराजम् सोमदेवः ११५३-११६३ई०
१७. हरकेलिनाटकम् विग्रहराजदेव ११५०ई० ५
१८. चन्द्रप्रभाविजयप्रकरणम् देवचन्द्रः ११५०ई० ८
१९. उषारागोदयम् रूद्रदेवः ११५५- ११९५ई० ४
२०. ययातिचरितम् रूद्रदेवः ११५५- ११९५ई० ७
२१. मोहराजपराजयम् यशःपालः ११७४- ११७७ई०
२२. सत्यहरिश्चन्द्रम् रामचन्द्रः १२००ई० ६
२३. रघुविलासम् रामचन्द्रः १२००ई० ८
२४ राघवाभ्युदयम् रामचन्द्रः १२००ई० १०
२५. कौमुदीमित्रानन्दम् रामचन्द्रः १२००ई० १०
२६. मल्लिकामकरन्दम् रामचन्द्रः १२००ई० ६
२७. वनमाला रामचन्द्रः १२००ई० ४
२८. रोहिणीमृगांकम् रामचन्द्रः १२००ई० २
२९. पार्थपराक्रम प्रह्लादनदेवः १२००ई० २
३०. धनंजयविजयम् काञ्चनाचार्यः १२००ई० २
३१. नलविलासम् रामचन्द्रः १२००ई० ७
३४. प्रबुद्धरौहिणेयम् रामभद्रमुनिः १२००ई० ६
३५. धर्माभ्युदयम् मेघप्रभाचार्यः १२००ई० १
३६. किरातार्जुनीय-व्यायोगम् वत्सराजः १२००ई० १
३७ कर्पूरचरितम् वत्सराजः १२००ई० ४
३८. रुक्मिणीहरणम् वत्सराजः १२००ई० ४
३९. त्रिपुरदाहम् वत्सराजः १२००ई० ४
४०. हास्यचूड़ामणि वत्सराजः १२००ई० २
४१. समुद्रमन्थनम् वत्सराजः १२००ई० ३
४२. वीणावासवदत्तम् अज्ञातः
४४. परिजातमंजरी मदनः १२१३ई० २
४५. करुणावज्रायुध बालचन्द्रसूरिः १२४०ई०
४६. हम्मीरमदमर्दनम् जयसिंहसूरिः १२२०-१२३०ई० ५
४७. द्रौपदी-स्वयंवरम् विजयपालः १११२- १२४२ई० २
४८. दूतांगदम् सुभटः १२२७ई० ४
४९ उल्लाघराघवम् सोमेश्वरः १२२७ई० ६
५०. प्रतापरुद्रकल्याणम् विद्यानाथः १२९६ई० ५
५१. शंकपराभवम् हरिहरः १३००ई०
५२. सौगन्धिकाहरणम् विश्वनाथः १३००ई० ५
५३. विक्रान्तकौरवम् हस्त्तिमल्लः १३००ई०
५५. मैथिलिकल्याणम् हस्त्तिमल्लः १३००ई० ५
५६. अन्जनापवनंजयम् हस्त्तिमल्लः १३००ई० ७
५६. सुभद्रानाटिका हस्त्तिमल्लः १३००ई० ४
५७. प्रसन्नराघवम् जयदेवः १३००ई० ७
५७. रम्भामञ्जरी नयचन्द्रः १२८३- १३०१ई० ३
५८. संकल्पसुर्योदयम् वेंकटनाथः १३००-१४००ई० १०
५९. प्रद्युम्नाभ्युदयम् रविवर्माकुलशेखरः ५
६०. परिजातहरणम् उमापतिः १३०५-१३२५ई०
६१. भीमविक्रमव्यायोगम् मोक्षादित्यः १३२८ई० १
६२. कुवलयावली शिंगसिंहः १३२८ई० ४
६३. उन्मत्तराघवम् भास्करकविः १४००ई० १
६४. चन्द्रकला साहित्यदर्पणकारविश्वनाथः १४००ई०उत्तरार्ध ४
६५. कमलिनीराजहंसम् पूर्णसरस्वती १४००ई० २
६६. विटनिद्रा रविवर्मा १४००ई० १
६७. भैरवानन्दनम् मणिकः १४०३ई० ६
६८. गौरक्षनाटकम् विद्यापतिः १४१२ई० ३दृश्य
६९. सुभद्रापरिणमयनम् रामदेवव्यासः १४२६ई०
७०. पाण्डवाभ्युदयम् रामदेवव्यासः १४२६ई० २
७१. ज्योतिःप्रभाकल्याणम् ब्रह्मसूरिः १४००-१५००ई० १
७२. धूर्तसमागमम् ज्योतिरीश्वरः १
७३. नरकासुरविजयम् धर्मसूरिः १५००ई० १
७४. पार्वती-परिणयम् वामनभट्टः १५००ई० ५
७५. श्रृगारभूषणम् वामनभट्टः १५००ई०
७३. कनकलेखा वामनभट्टः १५००ई० ४
७४. भर्तृहरिनिर्वेदम् हरिहर उपाध्यायः ५
७५. उन्मत्तराघवम् विरुपाक्षः १५००ई०
७६. गंगदासप्रतापविलासम् अज्ञातः १५००ई० ८
७७. शामामृतम् नेमिनाथः १५००ई० ४
७८. मल्लिकामारूतम् उद्दण्डः १५००ई० १०
७९. वृषभानुजा मथुरादासः १५००ई० ४
८०. मुरारि-विजयम् जीवरामयाज्ञिकः १५००ई० ५
८१. वसुमती-मानविक्रमम् दामोदरभट्ट १५३०ई० ६
एतेषां मध्ये प्रमुखनाटकानां परिचयः प्रस्तुयते -
१. कौमुदीमहोत्सव - नाटकोऽयं किशोरिका इति कवयत्र्या विरचितमस्ति । अस्य कथावस्तु काल्पनिकमस्ति ।
नाटकेऽस्मिन् पाटलिपुत्रस्य कल्याणवर्मणः राज्ञः चरित्रस्य वर्णनमस्ति । कौमुदीमहोत्सवनाटके
पंचानि अंकानि सन्ति । कौमुदीमहोत्सवनाटकस्य प्रकाशनं मद्रासतः १९२९ इति वर्षेऽभवत्।
आलोचकैः नाटकोऽयं छायानाटक इति कथ्यते । नाटकस्य शिक्षास्ति-- राज्ञा सद्राजस्य
स्थापनार्थं प्रयत्नो करणीयः। कौमुदीमहोत्सवे सूक्तिनां बाहुल्यं वर्तते यथा---
१. ननु प्रमादभीरुत्वाद्विवेकानां कालक्षेपवत्यः कार्यसिध्दयः।
२. पराक्रमोपनतामेव सिद्धिकांक्षते क्षात्रं तेजः ।
३. परिहरति चन्द्रदर्शनं कमलिनी ।अस्य अंगिरसः करूणोऽस्ति
४. अन्धस्यकूपपतनम् संवृत्तम् ।
५.भिक्षां गतो निमन्त्रणं प्राप्तः ।
२. मायुराजस्य नाट्यसाहित्यम्--
मायुराजेन कविना द्वौ नाटकौ रचितौ--
१.उदात्तराघवम्-- नाटकेऽस्मिन् रामेणमृगहननाद् आरभ्य त्रिहिरखरदूषणवधपर्यन्तम् सम्पूर्णकथायाः वर्णनमस्ति ।अस्य कथायाः स्त्रोतं वाल्मिकिरामायणमस्ति ।
निम्नलिखितेषु काव्येष् अस्य नाटकस्य उदाहरणरूपेण अनेकानि पद्यानि संकलितानि सन्ति --
१.वक्रोक्तिजिवितम्
२.नाट्यदर्पणम्
३. अभिनवभारती
४. हेमशब्दानुशासनम्
५. सरस्वतिकण्ठाभरण
२.तापसवत्सराज-- नाटकेऽस्मिन् उदयनवासवदत्तयोः प्रणयकथायाः तथा मन्त्रियौगन्धरायणस्य नीतिकुशलतायाः वर्णनमस्ति । अस्य कथायाः स्त्रोतं भासविरचितम् स्वप्नवासवदत्तमस्ति । अभिनगुप्तानुसारं अस्य अंगिरसः करूणोऽस्ति
नायकः (उदयनः ) धीरललितोऽस्ति । नाटकेऽस्मिन् षडकांनि सन्ति ।
तापस्वत्सराजस्यमूख्यफ़लमस्ति-- कौशाम्बीराज्यलाभ प्रासंगिकफलमस्ति -- वासवदत्तया सह पुनर्मेलनम् ।
३. आश्चर्यचुड़ामणि -- नाटकोऽयं शक्तिभद्रेण विरचितोऽस्ति । नाटकेअस्मिन् रामस्य वनवासात् आरभ्य अयोध्याम् प्रतिगमनपर्यन्तम् कथास्ति ।
कथायाः स्त्रोतं वाल्मिकीरामायणमस्ति । नाटकेऽस्मिन् सप्तांकानि सन्ति ।
४. अनर्घराघवम्-- नाटकोऽयम् मुरारिकविना विरचितमस्ति । नाटकेऽस्मिन् षडंकानि सन्ति । कथायाः स्त्रोतं वाल्मिकीरामायणमस्ति । नाटकेअस्मिन्
रामस्यविश्वामित्राश्रमगमनात् आरभ्य अयोध्याम् प्रतिगमनपर्यन्तम् कथास्ति
अस्य अंगिरसः श्रृंगारोअस्ति । भट्टोजिदीक्षितेन रचितायां सिध्दान्तकौमुद्याम् अस्मात् नाटकात् उदाहरणरूपेण पद्यानि संकलितानि सन्ति ।
५. राजशेखरस्य नाट्यसाहित्यम् --
रा्जशेखरेण निम्नलिखितानि नाटकनि रचितानि सन्ति --
१.बालरामायणम् --नाटकेऽस्मिन् दशांकानि सन्ति । कथायाः स्त्रोतं वाल्मिकीरामायणमस्ति । नाटकेअस्मिन् सीतायाः स्वयंवरात् आरभ्य रामेण अयोध्याम् प्रतिगमनपर्यन्तम् कथास्ति ।
निम्नलिखितेषु काव्येषु अस्मात् नाटकात् पद्यानि संकलितानि सन्ति ।
२.बालभारतम् -- नाटकेऽस्मिन् द्वौ अंकौ स्तः । कथायाः स्त्रोतं व्यासमुनिप्रणीतमहाभारतमस्ति । नाटकेअस्मिन् द्रौपदीस्वंयंवरात् आरभ्य भीमस्यप्रतिज्ञापर्यन्तम् कथास्ति ।
नाटकोऽयं वीररसप्रधानमस्ति ।
३.विद्धशालभञ्जिका -विध्दशालभंजिका एका नाटिका अस्ति । अस्य अभिधानम् सार्थकमस्ति यतो हि नायिकायाः प्रतिकृति शालभंजिकाअस्ति यस्याः दर्शनमात्रेण नायकस्य आसक्तिः नायिकायां वर्धते ।
नायकः त्रिलिंगाधिपति विद्याधरमल्ल अस्ति । नायिका च मृगावली अस्ति । तयोः प्रणयकथायाः वर्णनं अस्मिन् नाटके कृतम् ।
६. कुलशेखरवर्मणः नाट्यसाहित्यम्---
१. तपतीसंवरणम् -- --नाटकेऽस्मिन् षडंकानि सन्ति । कथायाः स्त्रोतं व्यासमुनिप्रणीतमहाभारतस्य आदिपर्वं अस्ति ।नाटकेअस्मिन् हस्तिनापुरस्यराज्ञा कुरूणा तपत्याः संवरणस्य (विवाहस्य) कथा वर्णितमस्ति ।
७. रामचन्द्रस्य नाट्यसाहियम्--
१.नलविलासम्
२.सत्यहरिश्चन्द्रम्
३. रघुविलासम्
४. यादवाभ्युदयम्
५.राघवाभ्युदयम्
६.पाण्वाभ्युदयम्
BIBILIOGRAPHY -
मध्यकालीनसंस्कृतनाटक -- राम जी पाण्डेय
चौखम्भा विद्याभवन
वाराणसी ॥
.
