Sanskrit Medieval Age Dramas

       PROJECT INFORMATION 

     COURSE-     COMPUTER APPLICATION FOR SANSKRIT  LANGUAGE 

        TOPIC-     MEDIEVAL AGE SANSKRIT DRAMAS

    SEMESTER-    WINTER SEMESTER-- 09

       CENTER-     S.C.S.S.  JNU

SUBMITTED BY-    KAPIL GAUTAM

             TO-    G.N. JHA SIR

                     -प्रस्तावना-

साधारणतः आलोचकानां धारणेयमस्ति यद् आदिकालेव (भवभूतिपर्यन्तं ६००ई०)  संस्कृतनाट्यसाहित्यस्य

स्वर्णयुगमस्ति ,मध्यकाले तु (८००-१५००ई०) संस्कृतनाट्यसाहित्यस्य अभावं वर्तते । अतैव संस्कृतसाहित्यस्य

कृतिरियं अद्यावधियावत् उपेक्षितं मध्ययुगीननाटकनिधिम् सर्वजनग्राह्यनिर्मातुम्  प्रस्तुयते ।

          ”अकरणान्मन्दकरणं श्रेयः” इति न्यायात् संस्कृतभाषायाः सुदीर्घपटलं मध्यकालीनसंस्कृतनाटयसाहित्यम् 

भवताम् समक्षे अनावृत्तं कुर्वन् ऋणमुक्तमिव  अनुभवामि ।

                                                                    इति ।

List of Dramas Composer    Time         Ankas

१. कौमुदीमहोत्सवम्    किशोरिका              ८००ई०            ५

२. आश्चर्यचूड़ामणि      शक्तिभद्रः              ८००ई०           ७ 

३.  उदात्तराघवम्        मायुराजः              ८००-८५०ई०        ५       

४.  तापसवत्सराजम्     मायुराजः              ८००-८५०ई०        ५

५.  तपसिसंवरणम्       कुलशेखरवर्मा          ९००ई०            ६

६.  सुभद्राधनंजयम्       कुलशेखरवर्मा          ९००ई०            ५

७.  बालरामायणम्       राजशेखरः             ९१२-९८८ई०        १०

८.  बालभारतम्         राजशेखरः             ९१२-९८८ई०        २

९.  विद्धशालभंजिका      राजशेखरः             ९१२-९८८ई०        ४

१०.  विबुधानन्दम्         शीलांकः              ९००-१०००ई०       ६ 

११. हनुमन्नाटकम्      अज्ञात या हनुमान्      १०००ई०           १०

१२. कल्याणसौगन्धिकम्    नीलकण्ठः            ९००- १५००ई०      

१३    प्रबोधचन्द्रोदयम्      कृष्णमित्रः            १०५०ई०          ६ 

१४.  कर्णसुन्दरी           बिल्हणः             १०७५ई०          ४ 

१५. भगवदज्जुकीयम्      महेन्द्रविक्रमवर्मा       ११००ई०          २  

१६.  ललितविग्रहराजम्      सोमदेवः             ११५३-११६३ई०    

१७.   हरकेलिनाटकम्        विग्रहराजदेव          ११५०ई०         ५    

१८. चन्द्रप्रभाविजयप्रकरणम्  देवचन्द्रः             ११५०ई०         ८ 

१९.  उषारागोदयम्             रूद्रदेवः            ११५५- ११९५ई०    ४

२०.  ययातिचरितम्            रूद्रदेवः            ११५५- ११९५ई०    ७ 

२१. मोहराजपराजयम्          यशःपालः           ११७४- ११७७ई०           

२२.  सत्यहरिश्चन्द्रम्          रामचन्द्रः            १२००ई०        ६  

२३.  रघुविलासम्             रामचन्द्रः            १२००ई०       ८

२४   राघवाभ्युदयम्           रामचन्द्रः            १२००ई०       १०  

२५.  कौमुदीमित्रानन्दम्         रामचन्द्रः            १२००ई०       १०

२६.  मल्लिकामकरन्दम्         रामचन्द्रः            १२००ई०       ६

२७.  वनमाला                रामचन्द्रः           १२००ई०       ४

२८.  रोहिणीमृगांकम्           रामचन्द्रः            १२००ई०       २

२९.  पार्थपराक्रम              प्रह्लादनदेवः           १२००ई०       २

३०.  धनंजयविजयम्           काञ्चनाचार्यः         १२००ई०       २

३१.  नलविलासम्           रामचन्द्रः            १२००ई०         ७

३४.  प्रबुद्धरौहिणेयम्           रामभद्रमुनिः         १२००ई०          ६  

३५.  धर्माभ्युदयम्             मेघप्रभाचार्यः         १२००ई०         १    

३६.  किरातार्जुनीय-व्यायोगम्     वत्सराजः            १२००ई०       १ 

३७   कर्पूरचरितम्            वत्सराजः            १२००ई०        ४

३८.  रुक्मिणीहरणम्          वत्सराजः            १२००ई०         ४

३९.  त्रिपुरदाहम्             वत्सराजः            १२००ई०          ४ 

४०.  हास्यचूड़ामणि           वत्सराजः            १२००ई०          २

४१.  समुद्रमन्थनम्           वत्सराजः            १२००ई०          ३

४२.  वीणावासवदत्तम्          अज्ञातः

४४.  परिजातमंजरी           मदनः               १२१३ई०           २

४५.  करुणावज्रायुध          बालचन्द्रसूरिः          १२४०ई०      

४६.  हम्मीरमदमर्दनम्        जयसिंहसूरिः        १२२०-१२३०ई०       ५

४७.  द्रौपदी-स्वयंवरम्         विजयपालः           १११२- १२४२ई०      २   

४८.  दूतांगदम्               सुभटः               १२२७ई०           ४

४९  उल्लाघराघवम्            सोमेश्वरः             १२२७ई०          ६ 

५०.  प्रतापरुद्रकल्याणम्         विद्यानाथः            १२९६ई०          ५ 

५१.   शंकपराभवम्             हरिहरः              १३००ई०  

५२.   सौगन्धिकाहरणम्         विश्वनाथः             १३००ई०          ५   

५३.  विक्रान्तकौरवम्            हस्त्तिमल्लः            १३००ई०     

५५.   मैथिलिकल्याणम्          हस्त्तिमल्लः            १३००ई०         ५

५६.  अन्जनापवनंजयम्          हस्त्तिमल्लः            १३००ई०         ७

५६.   सुभद्रानाटिका            हस्त्तिमल्लः             १३००ई०           ४

५७. प्रसन्नराघवम्            जयदेवः              १३००ई०              ७

५७.  रम्भामञ्जरी             नयचन्द्रः            १२८३- १३०१ई०        ३

५८. संकल्पसुर्योदयम्           वेंकटनाथः           १३००-१४००ई०         १०

५९.  प्रद्युम्नाभ्युदयम्          रविवर्माकुलशेखरः                          ५ 

६०.  परिजातहरणम्            उमापतिः            १३०५-१३२५ई०       

६१.  भीमविक्रमव्यायोगम्        मोक्षादित्यः           १३२८ई०            १ 

६२.  कुवलयावली              शिंगसिंहः            १३२८ई०             ४

६३.  उन्मत्तराघवम्             भास्करकविः          १४००ई०             १ 

६४.  चन्द्रकला          साहित्यदर्पणकारविश्वनाथः      १४००ई०उत्तरार्ध       ४

६५.  कमलिनीराजहंसम्        पूर्णसरस्वती           १४००ई०            २

६६.  विटनिद्रा                रविवर्मा              १४००ई०           १  

६७.  भैरवानन्दनम्            मणिकः                १४०३ई०          ६ 

६८.  गौरक्षनाटकम्            विद्यापतिः               १४१२ई०         ३दृश्य 

६९.  सुभद्रापरिणमयनम्        रामदेवव्यासः             १४२६ई०      

७०.  पाण्डवाभ्युदयम्           रामदेवव्यासः             १४२६ई०        २

७१.  ज्योतिःप्रभाकल्याणम्       ब्रह्मसूरिः                १४००-१५००ई०    १  

७२.  धूर्तसमागमम्             ज्योतिरीश्वरः                            १

७३.  नरकासुरविजयम्          धर्मसूरिः                  १५००ई०       १ 

७४.  पार्वती-परिणयम्          वामनभट्टः                 १५००ई०        ५

७५.  श्रृगारभूषणम्             वामनभट्टः                 १५००ई०  

७३.  कनकलेखा               वामनभट्टः                 १५००ई०       ४

७४.  भर्तृहरिनिर्वेदम्            हरिहर उपाध्यायः                        ५        

७५.  उन्मत्तराघवम्             विरुपाक्षः                  १५००ई०    

७६.  गंगदासप्रतापविलासम्       अज्ञातः                    १५००ई०      ८  

७७.  शामामृतम्                नेमिनाथः                  १५००ई०     ४  

७८.  मल्लिकामारूतम्           उद्दण्डः                    १५००ई०      १०         

७९.  वृषभानुजा               मथुरादासः                 १५००ई०       ४     

८०.  मुरारि-विजयम्           जीवरामयाज्ञिकः               १५००ई०       ५

८१.  वसुमती-मानविक्रमम्       दामोदरभट्ट                  १५३०ई०      ६

एतेषां मध्ये प्रमुखनाटकानां परिचयः प्रस्तुयते -

   १. कौमुदीमहोत्सव - नाटकोऽयं किशोरिका इति कवयत्र्या विरचितमस्ति । अस्य कथावस्तु काल्पनिकमस्ति ।

                  नाटकेऽस्मिन् पाटलिपुत्रस्य कल्याणवर्मणः राज्ञः चरित्रस्य वर्णनमस्ति । कौमुदीमहोत्सवनाटके 

                  पंचानि अंकानि सन्ति  । कौमुदीमहोत्सवनाटकस्य प्रकाशनं मद्रासतः १९२९ इति वर्षेऽभवत्।

                  आलोचकैः नाटकोऽयं छायानाटक इति कथ्यते । नाटकस्य शिक्षास्ति--  राज्ञा सद्राजस्य

                 स्थापनार्थं प्रयत्नो करणीयः।  कौमुदीमहोत्सवे सूक्तिनां बाहुल्यं वर्तते यथा---

                            १. ननु प्रमादभीरुत्वाद्विवेकानां कालक्षेपवत्यः कार्यसिध्दयः।  

                         

                            २. पराक्रमोपनतामेव सिद्धिकांक्षते क्षात्रं तेजः ।

           ३. परिहरति चन्द्रदर्शनं कमलिनी ।अस्य अंगिरसः करूणोऽस्ति

           ४. अन्धस्यकूपपतनम् संवृत्तम् ।

           ५.भिक्षां गतो निमन्त्रणं प्राप्तः । 

   

 २. मायुराजस्य नाट्यसाहित्यम्--

 मायुराजेन कविना द्वौ नाटकौ रचितौ-- 

  १.उदात्तराघवम्-- नाटकेऽस्मिन् रामेणमृगहननाद् आरभ्य त्रिहिरखरदूषणवधपर्यन्तम्  सम्पूर्णकथायाः वर्णनमस्ति ।अस्य कथायाः स्त्रोतं वाल्मिकिरामायणमस्ति ।

 निम्नलिखितेषु काव्येष् अस्य नाटकस्य उदाहरणरूपेण अनेकानि पद्यानि संकलितानि सन्ति --

           १.वक्रोक्तिजिवितम्

           २.नाट्यदर्पणम्

           ३. अभिनवभारती

           ४. हेमशब्दानुशासनम्

           ५. सरस्वतिकण्ठाभरण

 २.तापसवत्सराज-- नाटकेऽस्मिन् उदयनवासवदत्तयोः प्रणयकथायाः तथा मन्त्रियौगन्धरायणस्य नीतिकुशलतायाः वर्णनमस्ति । अस्य कथायाः स्त्रोतं भासविरचितम् स्वप्नवासवदत्तमस्ति । अभिनगुप्तानुसारं अस्य अंगिरसः करूणोऽस्ति 

          नायकः (उदयनः ) धीरललितोऽस्ति । नाटकेऽस्मिन् षडकांनि सन्ति । 

                तापस्वत्सराजस्यमूख्यफ़लमस्ति-- कौशाम्बीराज्यलाभ     प्रासंगिकफलमस्ति -- वासवदत्तया सह पुनर्मेलनम् ।                       

                                            

३.  आश्चर्यचुड़ामणि -- नाटकोऽयं शक्तिभद्रेण विरचितोऽस्ति । नाटकेअस्मिन् रामस्य वनवासात् आरभ्य अयोध्याम् प्रतिगमनपर्यन्तम् कथास्ति ।

           कथायाः स्त्रोतं वाल्मिकीरामायणमस्ति । नाटकेऽस्मिन् सप्तांकानि सन्ति ।

४.  अनर्घराघवम्-- नाटकोऽयम् मुरारिकविना विरचितमस्ति । नाटकेऽस्मिन् षडंकानि सन्ति ।   कथायाः स्त्रोतं वाल्मिकीरामायणमस्ति । नाटकेअस्मिन् 

               रामस्यविश्वामित्राश्रमगमनात् आरभ्य अयोध्याम् प्रतिगमनपर्यन्तम् कथास्ति 

               अस्य अंगिरसः श्रृंगारोअस्ति । भट्टोजिदीक्षितेन रचितायां सिध्दान्तकौमुद्याम् अस्मात् नाटकात् उदाहरणरूपेण पद्यानि संकलितानि सन्ति ।

५. राजशेखरस्य नाट्यसाहित्यम् --

   रा्जशेखरेण निम्नलिखितानि नाटकनि रचितानि सन्ति --

   १.बालरामायणम् --नाटकेऽस्मिन् दशांकानि सन्ति ।   कथायाः स्त्रोतं वाल्मिकीरामायणमस्ति । नाटकेअस्मिन् सीतायाः स्वयंवरात् आरभ्य रामेण अयोध्याम् प्रतिगमनपर्यन्तम् कथास्ति ।

   

            निम्नलिखितेषु काव्येषु अस्मात् नाटकात् पद्यानि संकलितानि सन्ति ।

२.बालभारतम् -- नाटकेऽस्मिन् द्वौ अंकौ स्तः ।   कथायाः स्त्रोतं व्यासमुनिप्रणीतमहाभारतमस्ति । नाटकेअस्मिन् द्रौपदीस्वंयंवरात् आरभ्य भीमस्यप्रतिज्ञापर्यन्तम् कथास्ति । 

         नाटकोऽयं वीररसप्रधानमस्ति ।

३.विद्धशालभञ्जिका -विध्दशालभंजिका एका नाटिका अस्ति । अस्य अभिधानम् सार्थकमस्ति यतो हि नायिकायाः प्रतिकृति शालभंजिकाअस्ति यस्याः दर्शनमात्रेण नायकस्य आसक्तिः नायिकायां वर्धते । 

           नायकः त्रिलिंगाधिपति विद्याधरमल्ल अस्ति ।  नायिका च मृगावली अस्ति । तयोः प्रणयकथायाः वर्णनं अस्मिन् नाटके कृतम् ।

६. कुलशेखरवर्मणः नाट्यसाहित्यम्---

  १. तपतीसंवरणम् -- --नाटकेऽस्मिन् षडंकानि सन्ति ।   कथायाः स्त्रोतं व्यासमुनिप्रणीतमहाभारतस्य आदिपर्वं अस्ति ।नाटकेअस्मिन् हस्तिनापुरस्यराज्ञा कुरूणा तपत्याः संवरणस्य (विवाहस्य)  कथा वर्णितमस्ति ।

              

७. रामचन्द्रस्य नाट्यसाहियम्--

        १.नलविलासम्

        २.सत्यहरिश्चन्द्रम्

               ३. रघुविलासम्

        ४. यादवाभ्युदयम्

              ५.राघवाभ्युदयम्

       ६.पाण्वाभ्युदयम्

               

BIBILIOGRAPHY - 

                 मध्यकालीनसंस्कृतनाटक -- राम जी पाण्डेय

                        चौखम्भा विद्याभवन

                             वाराणसी ॥                      

                              

      .